Św. Ireneusz z Lyonu

Święty Ireneusz był w II wieku biskupem Lyonu w Galii, uczniem św. Polikarpa ze Smyrny i jednym z pierwszych wielkich teologów Kościoła. Bronił wiary apostolskiej przed gnozą. Wspomnienie liturgiczne przypada 28 czerwca.

Pochodził z Azji Mniejszej i najpewniej urodził się w Smyrnie, dzisiejszym Izmirze w Turcji. Roku urodzenia nie znamy: Benedykt XVI wskazywał lata między 135 a 140, a włoski Mszał Rzymski około 130 roku. W młodości słuchał w Smyrnie biskupa Polikarpa, ucznia św. Jana Apostoła. O jego życiu wiemy głównie z jego własnych słów, które przekazał Euzebiusz z Cezarei.

Nie wiadomo, kiedy przybył do Galii. W 177 roku był prezbiterem Kościoła w Lyonie i wtedy wspólnota posłała go do Rzymu z listem do papieża Eleuteriusza. Ta podróż uchroniła go przed prześladowaniem za cesarza Marka Aureliusza, w którym zginęło co najmniej czterdziestu ośmiu męczenników. Wśród nich był dziewięćdziesięcioletni biskup Potyn, który zmarł w więzieniu, wycieńczony złym traktowaniem. Po powrocie Ireneusz został jego następcą na stolicy biskupiej w Lyonie.

Jego imię pochodzi od greckiego słowa oznaczającego pokój, a włoski Mszał nazywa go człowiekiem pokoju z imienia i z czynów. Gdy papież Wiktor I wykluczył ze wspólnoty Kościoły Azji Mniejszej, które według dawnego zwyczaju obchodziły Paschę czternastego dnia miesiąca nisan, Ireneusz, choć sam opowiadał się za świętowaniem Zmartwychwstania w niedzielę, napisał do niego, by nie odcinał całych Kościołów. Przypomniał, że Polikarp i papież Anicet, choć się nie zgodzili, zachowali pokój.

Jego główne dzieło, pięć ksiąg Przeciw herezjom, odpiera nauki gnostyków, którzy twierdzili, że prawdziwy sens wiary znają tylko wtajemniczeni. Ireneusz pokazywał, że Tradycja apostolska jest jawna, przekazywana przez następstwo biskupów i jedna w całym Kościele, a za jej miarę uznawał Kościół rzymski, założony przez Piotra i Pawła. Zachował się też jego Wykład nauki apostolskiej, który według Benedykta XVI można nazwać najstarszym katechizmem. To Ireneusz napisał, że chwałą Boga jest żyjący człowiek, a życiem człowieka oglądanie Boga.

Nie znamy roku ani okoliczności jego śmierci. Według Benedykta XVI jego posługa zakończyła się około 202 lub 203 roku, być może męczeństwem. Pierwszy nazwał go męczennikiem św. Hieronim, a Martyrologium Rzymskie mówi, że podobno został uwieńczony chwalebnym męczeństwem. Liturgia czci go jako biskupa i męczennika.

Ireneusz jest czczony jako święty od starożytności, bez formalnej kanonizacji. 21 stycznia 2022 roku papież Franciszek listem apostolskim ogłosił go doktorem Kościoła z tytułem Doktora jedności. Napisał w nim, że Ireneusz, który przybył ze Wschodu i pełnił posługę biskupią na Zachodzie, stał się duchowym i teologicznym mostem między chrześcijanami Wschodu i Zachodu.