Bł. Antoni Julian Nowowiejski

Błogosławiony Antoni Julian Nowowiejski był przez blisko trzydzieści trzy lata biskupem płockim, a także znawcą liturgii i historykiem. Gdy Niemcy zajęli Płock, nie opuścił swojej diecezji. Zginął jako więzień niemieckiego obozu w Działdowie. Martyrologium Rzymskie wspomina go 28 maja.

Urodził się 11 lutego 1858 roku we wsi Lubienia niedaleko Opatowa, w rodzinie nadleśniczego. Gimnazjum ukończył w Radomiu, a w 1873 roku przeniósł się z rodzicami do Płocka. Rok później, mając szesnaście lat, wstąpił tam do seminarium duchownego. Dalsze studia odbył w Akademii Duchownej w Petersburgu, którą ukończył w 1882 roku z tytułem magistra teologii. Święcenia kapłańskie przyjął w Płocku 10 lipca 1881 roku.

Następnie uczył w płockim seminarium łaciny, liturgiki i teologii moralnej. Był jego wicerektorem, a od 1901 roku rektorem. Pełnił też urząd wikariusza generalnego diecezji i organizował przebudowę płockiej katedry. 12 czerwca 1908 roku papież Pius X mianował go biskupem płockim, a 6 grudnia tego roku przyjął w Petersburgu sakrę biskupią. W 1930 roku Pius XI nadał mu godność arcybiskupa tytularnego.

Jako biskup otworzył niższe seminarium, rozbudował seminarium duchowne i utworzył pierwsze w Królestwie Polskim muzeum diecezjalne. Zwołał dwa synody diecezjalne, w 1927 i 1938 roku, czynnie uczestniczył w pracach polskiego episkopatu i stanął na czele Związku Misyjnego Duchowieństwa. Jego wielotomowy „Wykład liturgii Kościoła katolickiego” należy do najważniejszych polskich dzieł o liturgii, a monografia „Płock” opisuje dzieje miasta i Mazowsza. Uniwersytet Warszawski przyznał mu doktorat honoris causa.

Po zajęciu Płocka przez Niemców w 1939 roku pozostał w mieście ze swoimi wiernymi. 28 lutego 1940 roku gestapo aresztowało go razem z biskupem pomocniczym Leonem Wetmańskim. Przez blisko rok obaj byli internowani w Słupnie pod Płockiem. W marcu 1941 roku przewieziono ich do niemieckiego obozu w Działdowie (Soldau) i zamknięto w osobnej celi. Esesmani bili i poniżali osiemdziesięciotrzyletniego arcybiskupa, a według relacji świadków próbowali zmusić go do znieważenia krzyża. On modlił się, błogosławił współwięźniów i dodawał im otuchy.

Martyrologium podaje, że zmarł w Działdowie wyniszczony głodem i okrutnymi mękami. Według niemieckich dokumentów nastąpiło to 28 maja 1941 roku. Dokładne okoliczności jego śmierci nie są znane, a miejsca pochówku nie odnaleziono do dziś. Jesienią tego roku zginął tam także biskup Wetmański, dziś również błogosławiony.

Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku w Warszawie razem ze 107 innymi polskimi męczennikami drugiej wojny światowej. W homilii wymienił go jako pierwszego: „abp Antoni Julian Nowowiejski, pasterz diecezji płockiej, zamęczony w Działdowie”. W Polsce 108 męczenników wspomina się wspólnie 12 czerwca.